Από το «δεν πιάνω βελόνα» τη μέρα της γιορτής του, μέχρι τα τάματα άρτων και τα παιδιά που παίρνουν το όνομά του σε δύσκολους τοκετούς, ο Άγιος Ελευθέριος παραμένει ο πιο ζωντανός λαϊκός προστάτης των επιτόκων γυναικών, με δοξασίες που ενώνουν τη Θράκη, τη Μακεδονία και το Αιγαίο γύρω από την ίδια προσευχή για «ελευθερία» μάνας και παιδιού.
Στην ορθόδοξη παράδοση ο Άγιος Ελευθέριος τιμάται ως θαυματουργός, που «ελευθερώνει» τόσο τους φυλακισμένους όσο και τις εγκύους από τα δεσμά και τους κινδύνους που τις περιβάλλουν. Η ίδια η ετυμολογία του ονόματός του Ελευθέριος συνδέθηκε γρήγορα με την ευχή για «λύτρωση» στον τοκετό, γι’ αυτό και θεωρείται προστάτης των επιτόκων γυναικών.
Τα εκκλησιαστικά τροπάρια τον υμνούν ως πατέρα που «κηδόμενος των επιτόκων γυναικών, ελευθερίαν δίδως τω ναώ σου φοιτώσαις», δηλαδή ως άγιο που φροντίζει τις εγκύους που τρέχουν στο ναό του, χαρίζοντάς τους ασφαλή γέννα.
Η υμνογραφία αναφέρει ακόμη ότι ο Άγιος χαρίζει «εύπλοια» σε όσους ταξιδεύουν και υγεία σε όσους νοσούν, φωτίζοντας έτσι την εικόνα ενός αγίου που παρεμβαίνει στις πιο κρίσιμες καμπές της ανθρώπινης ζωής, ασθένεια, κίνδυνο, γέννηση. Για πολλές οικογένειες, ειδικά στην επαρχία, η εικόνα του Αγίου Ελευθερίου δεν λείπει ποτέ από την κρεβατοκάμαρα ή το μαιευτήριο.
«Αϊ‑Λευτέρη, λευτέρωσέ με» – Η λαϊκή προσευχή των γυναικών
Στην καθημερινή θρησκευτική ζωή, οι γυναίκες έχουν αναπτύξει έναν πολύ προσωπικό δεσμό με τον Άγιο. Στο τελευταίο στάδιο της εγκυμοσύνης, αλλά και την ώρα του πόνου, ακουμπούν την εικόνα του στην κοιλιά τους ή την κρατούν σφιχτά στο χέρι και ψιθυρίζουν: «Αϊ‑Λευτέρη, λευτέρωσέ με». Η φράση έχει περάσει σχεδόν στη λαογραφία ως συνώνυμο του δύσκολου, αλλά ελπιδοφόρου τοκετού.
Χαρακτηριστικό είναι και το έθιμο να μην «πιάνουν βελόνα» τη μέρα της γιορτής του Αγίου, αποφεύγοντας κάθε ράψιμο ως σύμβολο απομάκρυνσης κάθε «δεσίματος» που θα μπορούσε να δυσκολέψει τη γέννα. Σοφία γιαγιάδων που, όσο κι αν μοιάζει δεισιδαιμονική, εκφράζει τον βαθύ φόβο αλλά και την ελπίδα γύρω από ένα γεγονός τόσο οριακό όσο η γέννηση ενός παιδιού.
Θράκη, Μακεδονία και νησιά: Μικρές παραλλαγές της ίδιας πίστης
Στη Θράκη ο Άγιος Ελευθέριος τιμάται με ιδιαίτερη ευλάβεια από τις εγκύους, που συχνά τον επικαλούνται μαζί με τη λαογραφικά «ανύπαρκτη» αγία Λεχούσα και τον «άγιο» Αύκουλα, μορφές που γεννήθηκαν στη λαϊκή φαντασία ως προσωποποίηση της λοχείας και της εύκολης γέννας.
Σε περιοχές της Θεσσαλονίκης και των Σερρών ακούγεται ακόμη η φράση: «Αϊ‑Λευτέρη μ’ λευτέρωσέ την, Άγιε μου Αύκουλα αυκόλυνέ την», ένας αυτοσχέδιος μικρός «συνδυασμός» προσευχής για λύτρωση και ευκολία.
Στη Λέσβο και σε άλλα νησιά του Αιγαίου, τάματα αρτιών ψωμιών στον Άγιο κάνουν όχι μόνο οι μέλλουσες μητέρες αλλά και οι μαμές, για να «βγαίνουν καλές οι γέννες». Αν ο τοκετός αποδειχθεί ιδιαίτερα δύσκολος, οι οικογένειες φτάνουν μέχρι και στο τάξιμο του παιδιού, υπόσχονται να του δώσουν το όνομα Ελευθέριος ή Ελευθερία, ως ευχαριστία στον Άγιο που βοήθησε να έρθει ζωντανό στον κόσμο.
Ο Άγιος Ελευθέριος στον σύγχρονο κόσμο
Παρά την εξέλιξη της ιατρικής και των μαιευτηρίων, η μορφή του Αγίου Ελευθερίου παραμένει παρούσα σε πολλές ελληνικές οικογένειες. Για πολλούς, η προσευχή στον Άγιο δεν έρχεται σε αντίθεση με την επιστήμη, αλλά τη συμπληρώνει, ως πνευματική ασπίδα εκεί όπου η αγωνία δεν μπορεί να εξαφανιστεί. Δεν είναι τυχαίο ότι μέχρι σήμερα νέες μητέρες ανάβουν κερί στη χάρη του λίγες μέρες πριν ή μετά τη γέννηση, ζητώντας προστασία για το παιδί, αλλά και για όσες γυναίκες ετοιμάζονται να γίνουν μητέρες.
Έτσι, πίσω από το τρυφερό «Αϊ‑Λευτέρη, λευτέρωσέ με» κρύβεται μια ολόκληρη παράδοση πίστης, φόβου, ευγνωμοσύνης και μνήμης, που ενώνει γιαγιάδες, μητέρες και κόρες γύρω από την ίδια εικόνα. Σε μια εποχή όπου πολλά αλλάζουν, ο Άγιος Ελευθέριος παραμένει ένας από τους πιο ανθρώπινους και οικείους αγίους της λαϊκής μας ψυχής.
