Μειωμένη διέλευση δεξαμενόπλοιων, 160 εκατ. βαρέλια «παγιδευμένα» στον Περσικό – Το σενάριο ενεργειακής κρίσης και οι κόκκινες γραμμές που ακόμη δεν παραβιάστηκαν
Ο νέος γύρος σύγκρουσης ΗΠΑ–Ισραήλ–Ιράν έχει ήδη οδηγήσει σε σειρά από επικίνδυνες υπερβάσεις, πυραυλικά χτυπήματα, επιθέσεις σε στρατιωτικές εγκαταστάσεις, νεκρούς εκατέρωθεν και κλιμάκωση της έντασης σε όλη τη Μέση Ανατολή. Παρ’ όλα αυτά, η ενέργεια και ειδικά το πετρέλαιο, δεν έχει ακόμη μετατραπεί σε κεντρικό «μέτωπο» της αντιπαράθεσης, με όλες τις πλευρές να δείχνουν μια αξιοσημείωτη αυτοσυγκράτηση ως προς τους ενεργειακούς στόχους.
Η στρατηγική αυτή δεν είναι τυχαία: τόσο η Ουάσιγκτον όσο και η Τεχεράνη γνωρίζουν ότι ένα ανοιχτό «χτύπημα» στις ροές πετρελαίου θα πυροδοτούσε όχι μόνο εκτίναξη τιμών, αλλά και έναν γεωοικονομικό σεισμό με απρόβλεπτες συνέπειες για τη διεθνή οικονομία, και άρα και για τις ίδιες.
Τι συμβαίνει στα Στενά του Ορμούζ σήμερα
Τα Στενά του Ορμούζ, πλάτους περίπου 21 ναυτικών μιλίων, είναι ίσως το πιο ευαίσθητο σημείο του παγκόσμιου ενεργειακού χάρτη: από εκεί περνούν περίπου 16–20 εκατ. βαρέλια αργού την ημέρα, σχεδόν το ένα πέμπτο της παγκόσμιας θαλάσσιας διακίνησης πετρελαίου. Μετά την έναρξη των επιχειρήσεων κατά του Ιράν, η διέλευση έχει μειωθεί αισθητά, με πολλές ναυτιλιακές και πετρελαϊκές εταιρείες να επιλέγουν να παρακάμπτουν την περιοχή ή να καθυστερούν τα δρομολόγιά τους.
Σύμφωνα με εκτιμήσεις αναλυτών, κυκλοφορούν πολύ λιγότερα πλοία από πριν, ενώ στα Στενά περνούν πλέον κυρίως δεξαμενόπλοια με ιρανικό φορτίο ή πλοία που συνδέονται με την Κίνα, η οποία παραμένει βασικός αγοραστής ιρανικού πετρελαίου. Αυτό αντανακλά περισσότερο μια συνειδητή επιλογή αποφυγής της ζώνης κινδύνου από τη διεθνή ναυτιλία, παρά ένα απόλυτο, στρατιωτικά επιβεβλημένο κλείσιμο από την πλευρά της Τεχεράνης, παρότι ιρανικά μέσα και ναυτικές ανακοινώσεις μιλούν για «κλείσιμο» των Στενών.
Προειδοποιήσεις των Φρουρών της Επανάστασης χωρίς (ακόμη) κλιμάκωση
Οι Φρουροί της Επανάστασης έχουν ήδη απευθύνει μέσω ασυρμάτου προειδοποιήσεις στα πλοία να μην εισέρχονται στα Στενά του Ορμούζ, επιδιώκοντας να ενισχύσουν το κλίμα φόβου και να αποθαρρύνουν τη διέλευση. Ωστόσο, πέρα από ρητορικές απειλές και μεμονωμένα περιστατικά, μέχρι στιγμής η Τεχεράνη αποφεύγει μια γενικευμένη εκστρατεία επιθέσεων σε εμπορικά πλοία ή ναρκοθέτηση της θαλάσσιας περιοχής, που θα συνιστούσε de facto κήρυξη οικονομικού πολέμου προς τη Δύση.
Αντίστοιχα, δεν έχουν υπάρξει εκτεταμένα πλήγματα σε πετρελαϊκές υποδομές αραβικών κρατών του Κόλπου ή του ίδιου του Ιράν, ενώ μέχρι στιγμής δεν υπάρχουν ενδείξεις ότι οι εγκαταστάσεις παραγωγής και εξαγωγής ιρανικού πετρελαίου έχουν τεθεί στο επίκεντρο των αμερικανοϊσραηλινών επιχειρήσεων. Αυτή η «συμφωνημένη αποφυγή» ενεργειακών στόχων δείχνει ότι όλες οι πλευρές γνωρίζουν πως ένα χτύπημα στο πετρέλαιο δύσκολα θα ελεγχόταν σε επίπεδο συνεπειών.
160 εκατ. βαρέλια «παγιδευμένα» και το δίλημμα του ΙΕΑ
Εκτιμήσεις που επικαλούνται ειδικοί σε διεθνείς οργανισμούς ενέργειας αναφέρουν ότι στον Περσικό Κόλπο βρίσκονται σήμερα περίπου 160 εκατ. βαρέλια πετρελαίου σε τάνκερ ή πλωτές αποθηκευτικές εγκαταστάσεις, τα οποία ουσιαστικά έχουν «παγιδευτεί» λόγω της αβεβαιότητας στα Στενά. Η ποσότητα αυτή αντιστοιχεί περίπου σε δέκα ημέρες μιας φυσιολογικής ροής μέσω του Ορμούζ, γεγονός που αναδεικνύει πόσο γρήγορα μπορεί να σφίξει η «θηλειά» στον εφοδιασμό, αν η κρίση παραταθεί.
Σε αυτό το πλαίσιο, στο τραπέζι βρίσκεται έστω και άτυπα η πιθανότητα ο Διεθνής Οργανισμός Ενέργειας (ΙΕΑ) να εισηγηθεί αποδέσμευση στρατηγικών αποθεμάτων από τις χώρες–μέλη, προκειμένου να καλυφθεί εν μέρει η απώλεια ροών και να τεθεί φρένο σε μια ανεξέλεγκτη κούρσα τιμών. Ο Λευκός Οίκος, πάντως, σπεύδει να διαμηνύσει ότι προς το παρόν δεν θεωρείται αναγκαία μια τέτοια κίνηση, εν μέρει για να μη σταλεί σήμα πανικού στις αγορές.
ΟΠΕΚ, παραγωγή και τιμές πετρελαίου
Ο ΟΠΕΚ και οι σύμμαχοί του παρακολουθούν στενά τις εξελίξεις και, σύμφωνα με δημοσιεύματα, εξετάζουν στοχευμένες αυξήσεις παραγωγής ώστε να αποφύγουν την εικόνα ότι «συνεργούν» σε ένα νέο πετρελαϊκό σοκ, χωρίς όμως να διαρρήξουν την εύθραυστη ισορροπία προσφοράς–ζήτησης που έχουν διαμορφώσει τα τελευταία χρόνια. Ήδη γίνεται λόγος για μικρή άνοδο της παραγωγής, η οποία όμως δεν αρκεί για να αντισταθμίσει πλήρως μια παρατεταμένη διαταραχή στα Στενά του Ορμούζ.
Όπως σε κάθε ενεργειακή κρίση, τα κράτη θα αναζητήσουν τρόπους να προστατεύσουν τον φυσικό εφοδιασμό με εναλλακτικές διαδρομές, αποθέματα, αυξημένη παραγωγή αλλού αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι θα γλιτώσουν από την άνοδο των τιμών. Η αγορά πετρελαίου, ήδη «νευρική» λόγω Ουκρανίας και Ερυθράς Θάλασσας, βρίσκεται μπροστά σε ένα ακόμη σοκ, με άμεσο κίνδυνο αναζωπύρωσης του πληθωρισμού σε ΗΠΑ, Ευρώπη και Ασία.
Διαρκής «τριβή» και περιορισμένος χρόνος για ΗΠΑ–Ισραήλ
Στην πράξη, βρισκόμαστε σε μια φάση παρατεταμένης «τριβής», όπου το μήκος της σύγκρουσης θα εξαρτηθεί από τις στρατιωτικές και πολιτικές αντοχές κάθε πλευράς, αλλά και από την ανοχή της παγκόσμιας οικονομίας σε υψηλές τιμές ενέργειας. Οι ΗΠΑ και το Ισραήλ γνωρίζουν ότι ο χρόνος δεν είναι απεριόριστος: όσο περισσότερο κρατά ο πόλεμος, τόσο περισσότερο το ακριβό πετρέλαιο και φυσικό αέριο θα πλήττουν ανάπτυξη, κατανάλωση και τελικά τη δική τους εσωτερική πολιτική σταθερότητα.
Από την άλλη, ένα Ιράν που θα ένιωθε ότι οδηγείται σε στρατηγικό αδιέξοδο ή σε κίνδυνο ανατροπής του καθεστώτος, θα είχε ισχυρό κίνητρο να παίξει το «χαρτί» της ενέργειας πολύ πιο επιθετικά, κλιμακώνοντας με χτυπήματα σε πλοία ή υποδομές, σενάριο που, όπως επισημαίνουν αναλυτές, θα μπορούσε να αλλάξει δραματικά μέσα σε λίγες μόνο ημέρες.
Ο κίνδυνος «Χουθοποίησης» του Ιράν
Σε πιο μακροπρόθεσμο ορίζοντα, ορισμένοι αναλυτές προειδοποιούν για τον κίνδυνο «Χουθοποίησης» του Ιράν: ενός δηλαδή καθεστώτος που, ακόμη κι αν εξέλθει αποδυναμωμένο από τη σύγκρουση, θα επενδύσει σε φθηνές, ασύμμετρες μεθόδους παρενόχλησης της ναυσιπλοΐας, κατά τα πρότυπα των Χούθι στην Ερυθρά Θάλασσα. Οι Χούθι έχουν ήδη αποδείξει ότι με drones, πυραύλους και τακτικές «χτυπάω και φεύγω» μπορούν να διαταράσσουν μόνιμα μια κρίσιμη θαλάσσια αρτηρία, υποχρεώνοντας τις ναυτιλιακές να αλλάζουν ρότες και ανεβάζοντας το κόστος του παγκόσμιου εμπορίου.
Ένα Ιράν πιο απελπισμένο, με περιορισμένες συμβατικές δυνατότητες αλλά τεράστια ακτογραμμή και γεωγραφική εγγύτητα στα Στενά του Ορμούζ, θα μπορούσε να μετατρέψει τον Περσικό σε «διαρκή ανοιχτή πληγή» για την παγκόσμια ενέργεια, χρησιμοποιώντας χαμηλού κόστους μέσα για να κρατά μόνιμα σε ομηρία τις ροές πετρελαίου. Ο αντίλογος, βέβαια, λέει ότι όσο παραμένει ακέραια η δική του παραγωγή και οι εξαγωγές, η Τεχεράνη δεν έχει λόγο να το κάνει – το «κουτί της Πανδώρας» θα άνοιγε μόνο αν τα ιρανικά πετρέλαια γίνονταν άμεσος στόχος.
Γι’ αυτό, προς το παρόν, ΗΠΑ και σύμμαχοι αποφεύγουν να πλήξουν ευθέως πετρελαϊκές εγκαταστάσεις του Ιράν: μια τέτοια κίνηση θα αφαιρούσε από την Τεχεράνη το κίνητρο αυτοσυγκράτησης και θα μετέτρεπε τα Στενά του Ορμούζ από ζώνη υψηλού κινδύνου σε πραγματικό πεδίο μάχης.
