Από την πύλη που έριξε το τανκ μέχρι τη ματωμένη σημαία του ’75: Πώς η νεολαία διαμόρφωσε τη Μεταπολίτευση και καθιέρωσε τον θεσμό της 17ης Νοεμβρίου
Πενήντα δύο χρόνια συμπληρώνονται σήμερα από την κορύφωση της εξέγερσης του Πολυτεχνείου και τη δραματική νύχτα της 17ης Νοεμβρίου 1973, όταν το τανκ του στρατού, παραταγμένο στην Πατησίων, κινήθηκε κατά της κεντρικής πύλης του Ιδρύματος, γκρεμίζοντας τη σιδερένια είσοδο και πέφτοντας πάνω στους φοιτητές που βρίσκονταν από πίσω.
Μια κίνηση που κατέγραψε ο φακός, αλλά περισσότερο χαράχτηκε στη συλλογική μνήμη ως η στιγμή που η χούντα αποκάλυψε ανεπανόρθωτα το πραγματικό της πρόσωπο.
Η κατάληψη του Πολυτεχνείου και η αιματοβαμμένη κατάληξη της εξέγερσης αποτέλεσαν το ύστατο σύμβολο Ελευθερίας και αντίστασης ενάντια στη Δικτατορία, η οποία, μόλις οκτώ μήνες αργότερα, τον Ιούλιο του 1974, θα κατέρρεε οριστικά.
Η πρώτη και η δεύτερη επέτειος
Η πρώτη επέτειος, το 1974, συνέπεσε με τις πρώτες μεταπολιτευτικές εκλογές (17 Νοεμβρίου), με αποτέλεσμα οι επίσημες εκδηλώσεις να μεταφερθούν μία εβδομάδα αργότερα.
Αντίθετα, η δεύτερη επέτειος το 1975 υπήρξε η πρώτη φορά που η πορεία πραγματοποιήθηκε ανήμερα της 17ης Νοεμβρίου. Ήταν, επίσης, η πρώτη φορά που στην κεφαλή της πορείας βρέθηκε η αιματοβαμμένη σημαία του Πολυτεχνείου, κρατημένη από μέλη του Κεντρικού Συμβουλίου της ΕΦΕΕ.
Η σημαία αυτή δεν ήταν απλώς σύμβολο. Ήταν μνήμη σε κίνηση. Σύνδεση ανάμεσα στο ’73 και το μέλλον.
Η ΕΦΕΕ και ο ρόλος της στη Μεταπολίτευση – Η ιστορική ανάλυση
Για τη σημασία αυτής της δεύτερης πορείας μίλησε στο ΑΠΕ-ΜΠΕ ο Βαγγέλης Ζιώγας, υποψήφιος διδάκτορας Νεότερης και Σύγχρονης Ελληνικής Ιστορίας στο ΕΚΠΑ.
«Η επέτειος του Πολυτεχνείου το 1975 συνιστά κατεξοχήν παράδειγμα της συμβολής των φοιτητών και ειδικότερα της ΕΦΕΕ στην εμπέδωση της Γ’ Ελληνικής Δημοκρατίας», τονίζει.
Η μαζικότητα της πορείας απέδειξε ότι η εικόνα της κοσμοπλημμύρας του 1974 δεν ήταν μια συγκυριακή στιγμή. Αντίθετα, επιβεβαίωνε πως ο αντιδικτατορικός αγώνας διαμορφωνόταν ως ένας από τους θεμελιώδεις άξονες της «μυθολογίας της Μεταπολίτευσης» και ότι η νεολαία είχε κεντρική θέση.
Στα πρώτα χρόνια της δημοκρατίας, η συμμετοχή των νέων σε πολιτικές και κοινωνικές διεκδικήσεις δεν θεωρούνταν απλώς «νεανικός ενθουσιασμός», αλλά σοβαρή, οργανωμένη, θεωρητικά επεξεργασμένη συμβολή σε ένα πολιτικό περιβάλλον που ανασυγκροτούνταν από το μηδέν.
Από τη Δικτατορία στη θεσμική αναγέννηση
Οι φοιτητικές οργανώσεις, βγαίνοντας από τα σκοτάδια της Επταετίας, ανέλαβαν πρωταγωνιστικό ρόλο τόσο στη συνδικαλιστική ανασυγκρότηση της νεολαίας όσο και στη συνολική πολιτική ζωή.
Η εξέγερση του ’73 είχε προσδώσει στο φοιτητικό κίνημα κύρος και αξιοπιστία. Από το 1974 και μετά, η νόμιμη πλέον δράση του κάλυπτε ένα ευρύ φάσμα θεμάτων:
- αποχουντοποίηση κρατικών μηχανισμών
- εξελίξεις στο Κυπριακό
- ελληνοτουρκικές σχέσεις
- θέση της Ελλάδας στο ΝΑΤΟ
- συζήτηση για ένταξη στην ΕΟΚ
Ο κ. Ζιώγας χαρακτηρίζει ως «καθοριστικό σταθμό» τη σύγκληση του πρώτου Εθνικού Φοιτητικού Συμβουλίου τον Μάιο του 1975 και την εκλογή του πρώτου Κεντρικού Συμβουλίου της ΕΦΕΕ.
Πρόεδρος εξελέγη ο Γιώργος Σταματάκης της ΚΝΕ, ιστορικό στέλεχος με δράση τόσο στη Δικτατορία όσο και στη Μεταπολίτευση.
Αυτό σήμαινε τη θεσμική αποκατάσταση της ΕΦΕΕ, η οποία επί χούντας ήταν πλήρως ελεγχόμενη από διορισμένα στελέχη.
17 Νοεμβρίου 1975 — Η πορεία που έγινε καμπή
Η πρώτη πραγματικά «ανήμερα» πορεία, το 1975, αποτελούσε δοκιμασία για την ΕΦΕΕ.
Η μνήμη του ’73 ήταν ακόμη νωπή. Η κοινωνία, πλημμυρισμένη από την εμπειρία της Δικτατορίας και την ελπίδα της Δημοκρατίας, απαιτούσε σοβαρότητα, οργάνωση και μαζικότητα.
Η πορεία:
- είχε τεράστια συμμετοχή — εκτιμήσεις έως 1 εκατ. διαδηλωτές
- ή, σε πιο συντηρητικές μετρήσεις, 350.000 (αμερικανική πρεσβεία)
- καλύφθηκε από σύσσωμο τον Τύπο, πλήν ακροδεξιάς
- πραγματοποιήθηκε με απόλυτη ειρήνη
- κατέστη η μαζικότερη κινητοποίηση της μεταπολιτευτικής περιόδου
Οι φοιτητικές νεολαίες (ΚΝΕ, Νεολαία ΠΑΣΟΚ, «Ρήγας Φεραίος», εξωκοινοβουλευτική Αριστερά) είχαν τον πιο δυναμικό ρόλο.
Ομοιογενείς σχηματισμοί, σημαίες, πλακάτ, συνθήματα — η νεολαία αποτέλεσε τον παλμό της διαδήλωσης.
Και τότε εμφανίστηκε το σύμβολο που θα σηματοδοτούσε όλες τις μελλοντικές επετείους:
Η ματωμένη σημαία.
Όχι ως φολκλόρ, αλλά ως ιστορική συνέχεια· μια σκυτάλη που περνούσε από τη γενιά του ’73 στις γενιές της Δημοκρατίας.
Περιφρούρηση, οργάνωση, ωριμότητα
Η ΕΦΕΕ εξασφάλισε εκτενή δίκτυα περιφρούρησης, επιτρέποντας σε δεκάδες χιλιάδες ανθρώπους να κινηθούν χωρίς επεισόδια.
Η πορεία ολοκληρώθηκε ομαλά, αποδεικνύοντας ότι η νεολαία δεν ήταν μόνο «πρωτοπόρα», αλλά και ώριμη, υπεύθυνη, πολιτικά συγκροτημένη.
Εκείνη η πορεία δεν καθιέρωσε μόνο τον θεσμό,
καθιέρωσε τη νεολαία ως ισχυρό φορέα συμμετοχής στον δημόσιο διάλογο.
Σήμερα, 52 χρόνια μετά
Κάθε 17 Νοεμβρίου, οι εικόνες, τα τραγούδια, οι αφηγήσεις και οι πορείες λειτουργούν ως γέφυρα ανάμεσα στο παρελθόν και το παρόν.
Η μνήμη του Πολυτεχνείου δεν περιορίζεται σε ένα στεφάνι.
Είναι η υπενθύμιση ότι η Δικτατορία δεν έπεσε «μόνη της», ότι η νεολαία είχε ρόλο καθοριστικό και ότι η Δημοκρατία, όσο αυτονόητη κι αν μοιάζει, παραμένει απαιτητική.
Κι αν κάτι μένει αναλλοίωτο όλα αυτά τα χρόνια, είναι ότι η 17η Νοέμβρη Τιμάται.
