Από το πρωί της παραμονής των Χριστουγέννων, τα παιδιά γεμίζουν τις γειτονιές της Θράκης με κάλαντα, και μόλις πέσει ο ήλιος οι οικογένειες στρώνονται γύρω από ένα τραπέζι με ακριβώς εννιά νηστίσιμα πιάτα, από φασόλια και λάχανο τουρσί μέχρι χαλβά και Χριστόψωμο , σε ένα έθιμο που συνδέει τους εννέα μήνες της Παναγίας με τη διαδρομή της Αγίας Οικογένειας και κρατά ζωντανή την ταυτότητα ολόκληρης της περιοχής.
Παραμονή Χριστουγέννων στη Θράκη: από τα κάλαντα στο τραπέζι
Στις πόλεις και τα χωριά της Θράκης, η παραμονή των Χριστουγέννων ξεκινά με ομάδες παιδιών που γυρίζουν τις γειτονιές και ψέλνουν τα κάλαντα, χτυπώντας πόρτες και γεμίζοντας τα σπίτια με το μήνυμα της Γέννησης. Τα κέρματα, τα γλυκά και οι ευχές που παίρνουν στις τσέπες τους γίνονται η πρώτη γιορτινή ανάμνηση, πριν το φως χαμηλώσει και όλοι επιστρέψουν στο σπίτι.
Όταν πέσει ο ήλιος, το κέντρο της γιορτής μεταφέρεται στην κουζίνα και την τραπεζαρία: στρώνεται το τελευταίο τραπέζι της νηστείας, που στην περιοχή δεν είναι ένα απλό λιτό γεύμα, αλλά η ιεροτελεστία των «εννιά φαγιών», την οποία οι μεγαλύτεροι υπερασπίζονται με ευλάβεια.
Τι είναι το έθιμο των «εννιά φαγητών»
Στο Διδυμότειχο και σε πολλές ακόμη γωνιές της Θράκης, η οικογένεια συγκεντρώνεται την παραμονή γύρω από τραπέζι στο οποίο πρέπει να υπάρχουν ακριβώς εννέα διαφορετικά φαγητά ούτε περισσότερα ούτε λιγότερα. Η αυστηρότητα στον αριθμό δεν είναι τυπικότητα, αλλά η «καρδιά» του εθίμου: τα εννιά πιάτα θεωρείται ότι συμβολίζουν τους εννέα μήνες της κύησης της Παναγίας, αλλά και, κατ’ επέκταση, των μητέρων όλου του κόσμου.
Άλλη εκδοχή θέλει τον αριθμό να παραπέμπει στους τόπους που διέσχισαν η Παναγία και ο Ιωσήφ στον δρόμο προς την Αίγυπτο, όταν έφυγαν για να σώσουν το Βρέφος από τη μανία του Ηρώδη, συνδέοντας έτσι το θρακιώτικο τραπέζι με την περιπλάνηση της Αγίας Οικογένειας.
Τα πιάτα του τραπεζιού και οι συμβολισμοί τους
Το μενού, παρότι νηστίσιμο, είναι πλούσιο και βαθιά συμβολικό. Στο τραπέζι των «εννιά φαγιών» συναντά κανείς συνήθως:
- Φασόλια, βραστά ή μαγειρεμένα, ως βασικό, λιτό αλλά θρεπτικό πιάτο.
- Λάχανο τουρσί και πιπεριές τουρσί με πελτέ, που φέρνουν στο τραπέζι τη γεύση της συντήρησης και της αυτάρκειας των παλιών χρόνων.
- Κρεμμύδι, ελιές και φρούτα, ως απλές, γήινες τροφές της καθημερινότητας.
- Μέλι, καρύδια και άλλους ξηρούς καρπούς, σύμβολα γλυκύτητας και αφθονίας για τη χρονιά που έρχεται.
- Χαλβά, που δίνει την πιο «γιορτινή» νότα στο λιτό νηστίσιμο τραπέζι.
Ξεχωριστή θέση έχουν οι λαχανοντολμάδες, που συμβολίζουν όπως λένε οι ντόπιοι, τον Χριστό στα σπάργανά του, τυλιγμένο και προστατευμένο, καθώς και το Χριστόψωμο, το οποίο τοποθετείται τιμητικά στο κέντρο του τραπεζιού και ευλογεί το σπίτι για όλο τον χρόνο.
Ένα έθιμο που κρατά την οικογένεια γύρω από το ίδιο τραπέζι
Παρότι οι συνήθειες αλλάζουν και πολλά σύγχρονα σπίτια επιλέγουν πιο «μοντέρνα» χριστουγεννιάτικα μενού, στις θρακιώτικες οικογένειες που επιμένουν στο έθιμο, τα εννιά φαγιά λειτουργούν σαν άτυπη υπόσχεση πως, έστω μία φορά τον χρόνο, όλοι θα καθίσουν γύρω από το ίδιο τραπέζι. Οι γιαγιάδες και οι μητέρες εξηγούν στους μικρούς γιατί ο αριθμός πρέπει να είναι ακριβώς εννέα, μεταφέροντας μαζί με τις συνταγές και τις ιστορίες για τη Γέννηση, τη φυγή στην Αίγυπτο και τα Χριστούγεννα «όπως γίνονταν παλιά».
Έτσι, η παραμονή των Χριστουγέννων στη Θράκη δεν είναι μόνο τα κάλαντα και τα δώρα, αλλά και ένα ζωντανό, καθημερινό «μάθημα» παράδοσης: ένα τραπέζι που μετρά πιάτα και, ταυτόχρονα, μνήμες, ευχές και ανθρώπους γύρω του.
