Το τελεσίγραφο του Μουσολίνι, η απάντηση του Ιωάννη Μεταξά και η ελληνική αντίσταση που ανέτρεψε τους σχεδιασμούς της φασιστικής Ιταλίας.
Λίγο πριν ξημερώσει η 28η Οκτωβρίου 1940, μια συνάντηση στην κατοικία του Ιωάννη Μεταξά στην Κηφισιά έμελλε να σηματοδοτήσει την είσοδο της Ελλάδας στον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Ήταν περίπου 3 τα ξημερώματα όταν ο Ιταλός πρέσβης Εμανουέλε Γκράτσι παρέδωσε στον Έλληνα πρωθυπουργό ένα τελεσίγραφο που ουσιαστικά απαιτούσε την παραχώρηση της εθνικής κυριαρχίας.
Η άρνηση του Μεταξά, η οποία έμεινε στην Ιστορία ως το «ΟΧΙ» της 28ης Οκτωβρίου, δεν ήταν απλώς μια διπλωματική απάντηση. Σήμανε την έναρξη μιας πολεμικής αναμέτρησης που θα δοκίμαζε τις αντοχές της χώρας και θα αναδείκνυε την αποφασιστικότητα των Ελλήνων να αντισταθούν στην εισβολή.
Τι συνέβη τα ξημερώματα της 28ης Οκτωβρίου 1940
Το ιταλικό τελεσίγραφο απαιτούσε να επιτραπεί στις ένοπλες δυνάμεις του Μπενίτο Μουσολίνι να καταλάβουν στρατηγικές θέσεις στην ελληνική επικράτεια. Η απαίτηση συνοδευόταν από την απειλή στρατιωτικής επέμβασης σε περίπτωση άρνησης.
Η απάντηση του Ιωάννη Μεταξά, σύμφωνα με τη μαρτυρία του Γκράτσι, αποδίδεται στα γαλλικά με τη φράση «Alors, c’est la guerre», δηλαδή «Λοιπόν, έχουμε πόλεμο».
Η λέξη «ΟΧΙ» δεν καταγράφεται ως η αυτολεξεί απάντηση εκείνης της συνάντησης. Αποτύπωσε, ωστόσο, το ουσιαστικό περιεχόμενό της και εξελίχθηκε σε σύμβολο της ελληνικής αντίστασης.
Λίγες ώρες αργότερα, πριν εκπνεύσει η προθεσμία του τελεσιγράφου, οι ιταλικές δυνάμεις εξαπέλυσαν επίθεση από την κατεχόμενη από την Ιταλία Αλβανία, ανοίγοντας ένα νέο μέτωπο του πολέμου.
Από την ιταλική εισβολή στην ελληνική αντεπίθεση
Η φασιστική Ιταλία επιδίωκε μια γρήγορη στρατιωτική επικράτηση. Οι επιχειρήσεις, όμως, δεν εξελίχθηκαν σύμφωνα με τους σχεδιασμούς της.
Οι ελληνικές δυνάμεις απέκρουσαν την αρχική επίθεση, με καθοριστικές μάχες στην Ήπειρο και την Πίνδο. Παρά τις δυσκολίες του ορεινού εδάφους, τις αντίξοες καιρικές συνθήκες και τις ελλείψεις σε μέσα, ο ελληνικός στρατός κατάφερε να αναχαιτίσει την ιταλική προέλαση.
Στη συνέχεια πέρασε στην αντεπίθεση, προχωρώντας σε εδάφη της Αλβανίας και καταλαμβάνοντας σημαντικές θέσεις.
Η ελληνική επιτυχία είχε ιδιαίτερη διεθνή απήχηση. Σε μια περίοδο κατά την οποία οι δυνάμεις του Άξονα είχαν σημειώσει αλλεπάλληλες νίκες στην Ευρώπη, η αντίσταση της Ελλάδας απέδειξε ότι η στρατιωτική υπεροχή του αντιπάλου δεν εξασφάλιζε την επικράτησή του.
Ο ρόλος των στρατιωτών και της κοινωνίας
Πίσω από τις στρατιωτικές επιχειρήσεις βρίσκονταν χιλιάδες άνθρωποι που κλήθηκαν να αντιμετωπίσουν συνθήκες εξαιρετικής σκληρότητας.
Οι στρατιώτες πολέμησαν σε ορεινά μέτωπα, συχνά μέσα στο χιόνι, με δυσκολίες στον ανεφοδιασμό και στις μετακινήσεις. Παράλληλα, οι κάτοικοι των παραμεθόριων περιοχών συνέβαλαν ουσιαστικά στην πολεμική προσπάθεια.
Ιδιαίτερη θέση στη συλλογική μνήμη κατέχουν οι γυναίκες της Πίνδου, οι οποίες μετέφεραν εφόδια και βοήθησαν στην υποστήριξη των ελληνικών μονάδων κάτω από εξαιρετικά δύσκολες συνθήκες.
Η πολεμική προσπάθεια δεν περιορίστηκε, επομένως, στα πεδία των μαχών. Απαιτούσε τη συμμετοχή και τις θυσίες μιας ολόκληρης κοινωνίας.
Η γερμανική εισβολή και το βαρύ τίμημα του πολέμου
Η ελληνική αντίσταση απέναντι στην Ιταλία δεν σήμανε το τέλος της δοκιμασίας.
Στις 6 Απριλίου 1941, η ναζιστική Γερμανία εισέβαλε στην Ελλάδα. Ακολούθησαν η κατάληψη της χώρας και τα σκληρά χρόνια της Κατοχής, με εκτελέσεις, διώξεις, καταστροφές και λιμό.
Η ιστορική αποτίμηση της 28ης Οκτωβρίου δεν μπορεί να αποσυνδεθεί από όσα ακολούθησαν. Η αρχική αντίσταση αποτέλεσε την αφετηρία μιας μακράς περιόδου πολέμου και τεράστιων ανθρώπινων απωλειών.
Στα χρόνια της Κατοχής αναπτύχθηκε και η ελληνική Εθνική Αντίσταση, με διαφορετικές οργανώσεις και μορφές δράσης απέναντι στις δυνάμεις κατοχής.
Γιατί η Ελλάδα γιορτάζει την 28η Οκτωβρίου
Σε αντίθεση με πολλές εθνικές επετείους που συνδέονται με την ολοκλήρωση μιας νικηφόρας σύγκρουσης, η Ελλάδα τιμά την ημέρα κατά την οποία ξεκίνησε η αντίστασή της στην ιταλική εισβολή.
Αυτό είναι και το ιδιαίτερο ιστορικό βάρος της επετείου.
Η 28η Οκτωβρίου δεν συμβολίζει το τέλος ενός πολέμου, αλλά την απόφαση να μην γίνει αποδεκτό ένα τελεσίγραφο που έθετε υπό αμφισβήτηση την εθνική ανεξαρτησία.
Το «ΟΧΙ» απέκτησε έτσι μια σημασία μεγαλύτερη από τις λέξεις που ειπώθηκαν στην κατοικία του Μεταξά. Συνδέθηκε με τη συλλογική στάση απέναντι στην επίθεση και με τις θυσίες που ακολούθησαν.
Η ιστορική μνήμη 86 χρόνια μετά
Ογδόντα έξι χρόνια μετά, η επέτειος εξακολουθεί να αποτελεί σημείο αναφοράς για την ελληνική κοινωνία.
Οι παρελάσεις, οι καταθέσεις στεφάνων και οι εκδηλώσεις μνήμης τιμούν όσους πολέμησαν και όσους έχασαν τη ζωή τους στα μέτωπα, στην Κατοχή και στον αγώνα για την απελευθέρωση.
Πέρα όμως από τον εορταστικό της χαρακτήρα, η ημέρα προσφέρει και μια ευκαιρία ουσιαστικής ιστορικής γνώσης, να θυμόμαστε όχι μόνο τις στρατιωτικές επιτυχίες, αλλά και το ανθρώπινο κόστος, τις αντιφάσεις και τις συνέπειες του πολέμου.
Η 28η Οκτωβρίου 1940 παραμένει μια από τις καθοριστικότερες ημερομηνίες της νεότερης ελληνικής Ιστορίας. Όχι επειδή ο πόλεμος έφερε μόνο νίκες, αλλά επειδή εκείνο το ξημέρωμα η Ελλάδα αρνήθηκε να αποδεχθεί τις απαιτήσεις μιας επιτιθέμενης δύναμης, γνωρίζοντας ότι η απόφασή της θα είχε βαρύ τίμημα.
