Συμφωνία ΕΕ–Mercosur – Μεγάλη νίκη ή επικίνδυνο παιχνίδι για την Ευρώπη;
της Κατερίνας Καλεντερίδου
Μετά από 25 χρόνια διαπραγματεύσεων, η Ευρωπαϊκή Ένωση πέτυχε μια ιστορική εμπορική συμφωνία με τη Mercosur (Αργεντινή, Βραζιλία, Παραγουάη, Ουρουγουάη).
Μαζί δημιουργούν τη μεγαλύτερη ζώνη ελεύθερου εμπορίου στον κόσμο, μια αγορά περίπου 780 εκατομμυρίων καταναλωτών.
Ωστόσο, πίσω από τη διπλωματική «νίκη» κρύβεται ένα αμφιλεγόμενο εγχείρημα που διχάζει την Ευρώπη. Είναι η συμφωνία αυτή ευκαιρία για οικονομική ανάπτυξη ή «Δούρειος Ίππος» που απειλεί τους αγρότες, το περιβάλλον και τα ευρωπαϊκά πρότυπα ασφαλείας;
Την Παρασκευή 9 Ιανουαρίου 2026, οι χώρες-μέλη της ΕΕ έδωσαν το πράσινο φως για την υπογραφή της συμφωνίας, με 21 ψήφους υπέρ και 5 κατά (Γαλλία, Ιρλανδία, Πολωνία, Αυστρία, Ουγγαρία), ενώ το Βέλγιο απείχε. Η Πρόεδρος της Κομισιόν Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν εμφανίστηκε ικανοποιημένη, χαρακτηρίζοντας τη μέρα “ιστορική”.
Στις 17 Ιανουαρίου 2026 προγραμματίζεται η επίσημη υπογραφή στην Ασουνσιόν της Παραγουάης. Από εκείνη τη στιγμή, ανοίγει όμως και ένα «κουτί της Πανδώρας» γεμάτο προκλήσεις, διαδηλώσεις αγροτών, οργισμένες κυβερνήσεις και ανησυχίες για το μέλλον της ευρωπαϊκής αγροτικής παραγωγής ήδη βρίσκονται σε εξέλιξη.
Τι αλλάζει για την Ελλάδα – Ευκαιρίες και οφέλη
Για την Ελλάδα, η συμφωνία ΕΕ–Mercosur αποτελεί δίκοπο μαχαίρι. Υπόσχεται νέες ευκαιρίες για παραγωγούς, εξαγωγείς και καταναλωτές, αλλά εγείρει και το ερώτημα: «Θα κερδίσουμε ή θα χάσουμε;». Ας δούμε πρώτα τα καλά νέα, όσα κερδίζει η Ελλάδα μέσα από το νέο αυτό εμπορικό πλαίσιο:
- Νομική προστασία 21 ελληνικών προϊόντων ΠΟΠ/ΠΓΕ: Η συμφωνία προβλέπει την προστασία 344 προϊόντων Προστατευόμενης Ονομασίας Προέλευσης (ΠΟΠ) της ΕΕ στις χώρες Mercosur, εκ των οποίων 21 είναι ελληνικά. Μεταξύ άλλων, κατοχυρώνονται ονόματα όπως η Φέτα, η Ελιά Καλαμάτας, ο Κρόκος Κοζάνης, τυριά (Μανούρι, Κεφαλογραβιέρα), τα κρασιά Σαντορίνη, Νεμέα, Νάουσα, Σάμος, Αμύνταιο, Μαντίνεια, το παραδοσιακό Ρετσίνα, καθώς και τα εθνικά ποτά Ούζο και Τσίπουρο. Αυτό σημαίνει ότι στις αγορές της Λατινικής Αμερικής κανείς άλλος δεν θα μπορεί να πουλά απομιμήσεις με αυτές τις ονομασίες, μια σημαντική νίκη για τους παραγωγούς, καθώς τα προϊόντα με προστατευμένη ονομασία πωλούνται 2-3 φορές ακριβότερα από τα αντίστοιχα κοινά. Σημείωση: Υπάρχει μεταβατική περίοδος 7 ετών για τη χρήση του ονόματος “φέτα” σε Αργεντινή, Βραζιλία και Ουρουγουάη, όσοι ήδη το χρησιμοποιούν θα μπορούν να συνεχίσουν προσωρινά, με σαφή ένδειξη προέλευσης, προτού η ονομασία περιοριστεί αποκλειστικά στην ελληνική φέτα.
- Πρόσβαση σε μια νέα τεράστια αγορά 270+ εκατομμυρίων: Οι ελληνικές εξαγωγές προς τις χώρες Mercosur ήταν μέχρι τώρα ελάχιστες (μόλις ~€34,3 εκατ. σε αγροτικά προϊόντα το 2024). Με τη συμφωνία καταργούνται οι δασμοί στο 91% των προϊόντων – ανοίγει έτσι η πόρτα για ανταγωνιστικότερες τιμές των ελληνικών αγαθών στην Νότια Αμερική. Προϊόντα-ναυαρχίδες της ελληνικής γεωργίας όπως ελαιόλαδο, επιτραπέζιες ελιές, τυριά και κρασιά αναμένεται να ωφεληθούν ιδιαίτερα από την κατάργηση δασμών που έφταναν έως και 35-55%. Η νέα αγορά των 270 εκατομμυρίων καταναλωτών μπορεί να δώσει ιστορικές ευκαιρίες στις ελληνικές επιχειρήσεις, ειδικά στις μικρομεσαίες, που αποτελούν το 97% των Ελλήνων εξαγωγέων. Η μείωση γραφειοκρατίας και η πρόσβαση σε δημόσιους διαγωνισμούς στη Mercosur θα βοηθήσουν τις ελληνικές εταιρείες να επεκταθούν πέρα από τα σύνορα.
- Άνοιγμα στις υπηρεσίες, ο κρυμμένος θησαυρός: Πέρα από τα αγαθά, η Ελλάδα ήδη εξάγει σημαντικές υπηρεσίες στη Λατινική Αμερική, αξίας περίπου €1,6 δισ. ετησίως. Το μεγαλύτερο μέρος αφορά τις θαλάσσιες μεταφορές (€1,5 δισ.), αλλά και τουριστικές υπηρεσίες (€67 εκατ.) και πολιτιστικές υπηρεσίες (€2 εκατ.). Η συμφωνία επεκτείνει τις δυνατότητες αυτές, ανοίγοντας περαιτέρω τις αγορές της Mercosur σε τομείς όπως οι χρηματοοικονομικές υπηρεσίες, οι τηλεπικοινωνίες, το ψηφιακό εμπόριο, οι ταχυδρομικές και courier υπηρεσίες και οι περιβαλλοντικές υπηρεσίες. Αυτό σημαίνει νέα πεδία δραστηριοποίησης για τις ελληνικές εταιρείες παροχής υπηρεσιών στη Λ. Αμερική.
- Ευρωπαϊκή στήριξη στους αγρότες – €45 δισ. και «δίχτυ ασφαλείας»: Προκειμένου να κατευνάσει τις ανησυχίες του αγροτικού κόσμου, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, με πρωτοβουλία φον ντερ Λάιεν, υποσχέθηκε πρώιμη εκταμίευση €45 δισεκατομμυρίων από τον προϋπολογισμό της Κοινής Αγροτικής Πολιτικής 2028-2034, αντί για το 2031. Τα κονδύλια αυτά θα διοχετευθούν νωρίτερα ώστε να στηρίξουν τους αγρότες και τις αγροτικές κοινότητες που ενδέχεται να πληγούν. Παράλληλα, έχει ήδη προβλεφθεί ένα αποθεματικό €6,3 δισ. ως ταμείο κρίσης για την αντιμετώπιση διαταραχών της αγοράς λόγω της συμφωνίας. Με λίγα λόγια, οι Βρυξέλλες δεσμεύονται ότι “κανείς αγρότης δεν θα αφεθεί μόνος” απέναντι στον νέο ανταγωνισμό, τουλάχιστον στα χαρτιά.
Το άλλο πρόσωπο του νομίσματος – Φόβοι και κίνδυνοι για τους αγρότες
Πίσω όμως από τη γλυκιά ρητορική των ευκαιριών, οι Έλληνες αγρότες και κτηνοτρόφοι (όπως και πολλοί Ευρωπαίοι) εκφράζουν έντονο προβληματισμό. Θεωρούν ότι η συμφωνία Mercosur μπορεί να αποδειχθεί «ταφόπλακα» για την πρωτογενή παραγωγή τους, όπως χαρακτηριστικά δήλωσαν κάποιοι παραγωγοί. Τι ακριβώς φοβούνται;
- Φτηνές εισαγωγές & πίεση στα ευρωπαϊκά προϊόντα: Η συμφωνία ανοίγει την ευρωπαϊκή αγορά σε μεγάλον όγκο αγροτικών προϊόντων της Mercosur, όπως βόειο κρέας, πουλερικά, χοιρινό, ζάχαρη, ρύζι, μέλι. Μολονότι μπαίνουν ποσοστώσεις (quotas) για να μην κατακλυστεί η ΕΕ, οι αριθμοί είναι σημαντικοί: π.χ. έως 99.000 τόνοι βοείου κρέατος ετησίως με μειωμένο δασμό (περίπου 1,5% της παραγωγής ΕΕ), 180.000 τόνοι πουλερικών (1,3% της παραγωγής) και 25.000 τόνοι χοιρινού (0,1%). Η Κομισιόν υποστηρίζει ότι αυτές οι ποσότητες είναι μικρό κλάσμα της ευρωπαϊκής παραγωγής. Ωστόσο, οι Έλληνες κτηνοτρόφοι ανησυχούν ότι ακόμη και αυτή η “ψίχα” εισαγωγών φθηνότερου κρέατος και άλλων αγαθών θα ρίξει τις τιμές στην εγχώρια αγορά, διαβρώνοντας το εισόδημά τους. Ήδη, σε όλη την Ευρώπη, αγρότες διαδήλωσαν θεωρώντας ότι τα φτηνά λατινοαμερικανικά προϊόντα θα τους “εκτοπίσουν” από τα ράφια. Με άλλα λόγια, φοβούνται ότι τα δικά τους προϊόντα θα περάσουν «σε δεύτερη μοίρα» έναντι των εισαγόμενων.
- «Μπούμερανγκ» φυτοφάρμακα – διπλά στάνταρ στην ασφάλεια: Ίσως το πιο ανησυχητικό ζήτημα που αναδεικνύουν περιβαλλοντικές οργανώσεις και γεωπόνοι είναι το εξής παράδοξο: η ΕΕ απαγορεύει την χρήση πολλών επικίνδυνων φυτοφαρμάκων στο έδαφός της, αλλά επιτρέπει την παραγωγή και εξαγωγή τους σε τρίτες χώρες. Χώρες όπως η Βραζιλία χρησιμοποιούν ελεύθερα δραστικές ουσίες που στην Ευρώπη έχουν απαγορευθεί για λόγους υγείας ή περιβάλλοντος, π.χ. τα εντομοκτόνα Imidacloprid και Chlorpyrifos (συνδεδεμένο με νευροτοξικές βλάβες) δεν επιτρέπονται πια στις ευρωπαϊκές καλλιέργειες. Τι γίνεται όμως όταν η ΕΕ εισάγει τρόφιμα από αυτές τις χώρες; Κατάλοιπα αυτών των απαγορευμένων ουσιών ανιχνεύονται στα εισαγόμενα τρόφιμα, καταλήγοντας στα πιάτα των Ευρωπαίων. Το 2022, εντοπίστηκαν υπολείμματα από 53 διαφορετικά φυτοφάρμακα που έχουν απαγορευτεί στην ΕΕ σε εισαγόμενα τρόφιμα. Τα πιο συχνά ήταν νεονικοτινοειδή εντομοκτόνα όπως το imidacloprid , γνωστά και ως «δολοφόνοι των μελισσών», τα οποία βρέθηκαν σε εκατοντάδες δείγματα εισαγόμενων φρούτων, τσαγιού, καφέ κ.ά.. Ειρωνικά, οι ίδιες αυτές ουσίες εξάγονται από ευρωπαϊκές εταιρίες σε χώρες με χαλαρότερους κανονισμούς, και “σαν μπούμερανγκ” επιστρέφουν πίσω μέσω των εισαγωγών. Οι Έλληνες καταναλωτές και αγρότες ανησυχούν λοιπόν ότι η συμφωνία θα επιδεινώσει αυτό το φαινόμενο, προϊόντα Mercosur, πιο φθηνά λόγω χαμηλότερων προτύπων, θα ανταγωνίζονται αθέμιτα τα ελληνικά, ενώ ενδέχεται να περιέχουν επικίνδυνες χημικές ουσίες σε ποσότητες κάτω μεν από τα ευρωπαϊκά όρια, αλλά όχι ανύπαρκτες.
- Χαλαρές περιβαλλοντικές δεσμεύσεις & κίνδυνος αποδάσωσης: Η ΕΕ διαφημίζει ότι στη συμφωνία περιλαμβάνεται ρήτρα σεβασμού στη Συμφωνία του Παρισιού για το Κλίμα και άλλες δεσμεύσεις βιωσιμότητας. Παρ’ όλα αυτά, πολλοί επικριτές επισημαίνουν πως δεν υπάρχουν αρκετά αυστηροί μηχανισμοί επιβολής: αν κάποια χώρα της Mercosur παραβιάζει τους περιβαλλοντικούς στόχους (π.χ. ανοχή στην αποψίλωση του Αμαζονίου για βοσκοτόπια ή καλλιέργειες σόγιας), η ΕΕ δεν έχει ξεκάθαρο τρόπο να “παγώσει” μονομερώς τα προνόμια της συμφωνίας. Υπάρχει ο φόβος ότι η συμφωνία μπορεί να οδηγήσει έμμεσα σε περισσότερη αποδάσωση και εκπομπές CO₂ στη Νότια Αμερική, την ώρα που η Ευρώπη εισάγει φτηνά γεωργικά προϊόντα. Με απλά λόγια, αν η Mercosur δεν τηρήσει τις οικολογικές της υποσχέσεις, η Ευρώπη μπορεί να βρεθεί συνένοχη σε ένα περιβαλλοντικό πισωγύρισμα. Όχι τυχαία, χώρες όπως η Γαλλία αντιτάχθηκαν σθεναρά, απαιτώντας πρόσθετες εγγυήσεις για τα δάση και το κλίμα.
Δικλίδες ασφαλείας: Προστασία ή κενό γράμμα;
Για να κατευνάσει την οργή των αγροτών, η ΕΕ διαφημίζει ότι η συμφωνία ΕΕ–Mercosur περιλαμβάνει πρωτοφανείς δικλίδες ασφαλείας υπέρ των παραγωγών. Τα χαρτιά πράγματι γράφουν πολλά, θα λειτουργήσουν όμως στην πράξη;
- Ρήτρα διασφάλισης (safeguard clause) 21 ημερών: Για πρώτη φορά σε εμπορική συμφωνία, προβλέπεται μια ταχεία διαδικασία όπου αν διαπιστωθεί ξαφνική διαταραχή σε κάποια γεωργική αγορά, η Κομισιόν μπορεί μέσα σε 21 μέρες να επαναφέρει δασμούς ή άλλα μέτρα προστασίας. Αυτό θεωρητικά δίνει ένα “φρένο ασφαλείας” σε περίπτωση που οι εισαγωγές από τη Mercosur όντως εκτοξεύσουν και πιέσουν αφόρητα τις τιμές για τους Ευρωπαίους αγρότες.
- Ποσόστωση και λίστα ευαίσθητων προϊόντων: Όπως αναφέρθηκε, έχουν τεθεί ανώτατα όρια εισαγωγών με προτιμησιακό δασμό για τα πλέον ευαίσθητα προϊόντα: συγκεκριμένα 99 χιλ. τόνοι βοείου, 25 χιλ. τόνοι χοιρινού, 180 χιλ. τόνοι πουλερικών κάθε χρόνο. Πέρα από αυτά, υπάρχει ξεχωριστή λίστα με πάνω από δώδεκα ευαίσθητα προϊόντα για την ΕΕ , μεταξύ των οποίων εσπεριδοειδή (πορτοκάλια, μανταρίνια), ελαιόλαδο, τυριά, ακτινίδια, ροδάκινα, αυγά, ρύζι, μέλι κ.α.. Για αυτά, σε περίπτωση ανεξέλεγκτης αύξησης εισαγωγών (π.χ. όγκος >5% πάνω από τον μέσο όρο ή απότομη πτώση τιμών >5%), ενεργοποιούνται μέτρα όπως επαναφορά δασμών ή ακόμη και προσωρινή αναστολή της συμφωνίας για το συγκεκριμένο προϊόν. Η πρόβλεψη αυτή δίνει θεωρητικά ένα επιπλέον επίπεδο προστασίας στις πλέον “ευάλωτες” κατηγορίες παραγωγών.
- Προστασία της φέτας και “grandfathering”: Όπως προαναφέρθηκε, για τη φέτα , το κορυφαίο ελληνικό ΠΟΠ προϊόν , συμφωνήθηκε μεταβατική περίοδος 7 ετών στις μεγάλες αγορές της Mercosur. Οι υφιστάμενοι τυροκόμοι σε Αργεντινή, Βραζιλία, Ουρουγουάη που αποκαλούν τα λευκά τυριά τους “φέτα” θα μπορούν να συνεχίσουν για αυτό το διάστημα, με την προϋπόθεση ότι θα αναγράφεται ευκρινώς η πραγματική προέλευση (π.χ. “φέτα Βραζιλίας”). Μετά το πέρας των 7 ετών, αποκλειστικά η Ελλάδα θα κατέχει το δικαίωμα χρήσης της ονομασίας. Αυτό βέβαια σημαίνει ότι για αρκετά χρόνια ακόμα, οι Έλληνες παραγωγοί θα αντιμετωπίζουν ανταγωνισμό “φέτας” από απομιμήσεις στις αγορές αυτές, μέχρι να εξαλειφθούν πλήρως.
Σε θεωρητικό επίπεδο λοιπόν, η εργαλειοθήκη υπάρχει για να προστατεύσει τους Ευρωπαίους (και Έλληνες) αγρότες αν τα πράγματα πάρουν άσχημη τροπή. Στην πράξη όμως, πολλοί αγρότες εμφανίζονται σκεπτικοί. Επισημαίνουν ότι στο παρελθόν, ακόμη και όταν υπήρχαν ρήτρες σε συμφωνίες, η πολιτική βούληση για την ενεργοποίησή τους συχνά έλειπε. Θα είναι διατεθειμένη η Κομισιόν να «πατήσει φρένο» στις εισαγωγές αν αυτό δυσαρεστήσει μεγάλους εισαγωγείς ή πολυεθνικές; Μένει να αποδειχθεί. Όπως το έθεσε Ελληνίδα παραγωγός: «Θέλουμε πραγματικά safety nets για τα προϊόντα μας, όχι μόνο λόγια».
Οι καταναλωτές: Φθηνότερα προϊόντα – αλλά με τι τίμημα;
Για τον μέσο καταναλωτή στην Ευρώπη και την Ελλάδα, η συμφωνία Mercosur μπορεί επιφανειακά να σημαίνει καλές ειδήσεις: περισσότερα εισαγόμενα τρόφιμα συχνά συνεπάγονται μειωμένες τιμές στο ράφι. Το βόειο κρέας από τη Βραζιλία, η ζάχαρη ή το μέλι από την Αργεντινή ενδέχεται να είναι φθηνότερα από τα εγχώρια. Όμως, πολλές οργανώσεις καταναλωτών ρωτούν: φθηνότερα σε βάρος της ποιότητας;
Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή διαβεβαιώνει ότι όλα τα εισαγόμενα προϊόντα θα συμμορφώνονται με τα αυστηρά ευρωπαϊκά πρότυπα ασφάλειας τροφίμων, υγείας και περιβάλλοντος. Σημειώνει ότι δεν θα επιτρέπονται π.χ. υπολείμματα φυτοφαρμάκων πάνω από τα νόμιμα όρια, ούτε κρέας με ορμόνες, κ.ο.κ. Στην πράξη, αυτό σημαίνει πως κάθε φορτίο που φτάνει στα ευρωπαϊκά σύνορα θα ελέγχεται ως προς την τήρηση των ευρωπαϊκών ορίων μέγιστων καταλοίπων (MRLs) και άλλων υγειονομικών κανόνων.
Ωστόσο, εδώ υπάρχει μια λεπτή διαφορά, τα όρια καταλοίπων για ορισμένες ουσίες που έχει θέσει η ΕΕ δεν είναι μηδενικά. Για περίπου 65 φυτοφάρμακα που έχουν απαγορευθεί εντός Ευρώπης, η ΕΕ έχει καθορίσει κάποιο ανώτατο επιτρεπτό υπόλειμμα “άνω του μηδενός” στα τρόφιμα (ένα μικρό ίχνος που θεωρείται “ασφαλές”). Αυτό σημαίνει ότι π.χ. μπορεί ένα εισαγόμενο πορτοκάλι να περιέχει ίχνη από ένα φυτοφάρμακο που απαγορεύεται να χρησιμοποιηθεί από Ευρωπαίο αγρότη και νομικά να θεωρείται ότι “συμμορφώνεται” επειδή δεν υπερβαίνει το όριο. Το ζήτημα λοιπόν που τίθεται: μήπως τα πρότυπα μας χαλαρώνουν στην πράξη;
Επιπλέον, υπάρχει ο φόβος ότι οι εμπορικές συμφωνίες ασκούν πίεση στην ΕΕ να αναθεωρεί τα στάνταρ της. Αν για παράδειγμα οι χώρες Mercosur δυσκολεύονται να ανταποκριθούν σε κάποιο νέο, αυστηρότερο κανονισμό (π.χ. για χρήση φυτοφαρμάκων ή καλή μεταχείριση ζώων), ενδέχεται να πιέσουν πολιτικά στις μικτές επιτροπές εφαρμογής της συμφωνίας ώστε να δοθεί “ευελιξία”. Με λίγα λόγια, οι καταναλωτές ανησυχούν μήπως το φθηνό κοτόπουλο ή το φρούτο από το εξωτερικό κρύβει αθέατους κινδύνους για την υγεία τους.
Τέλος, αξίζει να σημειωθεί ότι η συμφωνία πιθανότατα θα εφαρμοστεί προσωρινά σχεδόν αμέσως μετά την υπογραφή, προτού καν επικυρωθεί πλήρως από όλα τα κοινοβούλια. Αυτό είναι σύνηθες για εμπορικές συμφωνίες, τα μέρη ενεργοποιούν άμεσα τα εμπορικά οφέλη, ενώ η πλήρης κύρωση παίρνει χρόνια. Σε αυτή την ενδιάμεση περίοδο, κάποιοι φοβούνται ότι οι μηχανισμοί ελέγχου και κυρώσεων θα είναι ακόμα πιο αδύναμοι. Αν λοιπόν παρουσιαστεί κάποιο πρόβλημα (π.χ. εισροή προϊόντος με αθέμιτα χαρακτηριστικά), θα μπορεί όντως η ΕΕ να αντιδράσει γρήγορα; Το ερώτημα παραμένει.
Οικονομική εικόνα: Μικρό όφελος σε μακροεπίπεδο, μεγάλες αλλαγές σε τοπικό
Από καθαρά οικονομικής σκοπιάς, η συμφωνία ΕΕ–Mercosur δεν είναι game-changer για το συνολικό ΑΕΠ της Ευρώπης, όμως για συγκεκριμένους κλάδους είναι. Η ίδια η Ευρωπαϊκή Επιτροπή εκτιμά ότι το μακροπρόθεσμο όφελος μέχρι το 2040 θα είναι περίπου €77,6 δισ. προστιθέμενο στο ευρωπαϊκό ΑΕΠ, δηλαδή μόλις +0,05% του ευρωπαϊκού ΑΕΠ. Με άλλα λόγια, η συνολική ευημερία της ΕΕ δεν θα αλλάξει δραματικά. Επίσης, η πλήρης κατάργηση δασμών θα εξοικονομήσει για τους ευρωπαίους εξαγωγείς περίπου €4 δισ. ετησίως (τέλος στους δασμούς που σήμερα πληρώνουν για να στείλουν προϊόντα στη Mercosur).
Ωστόσο, αυτές οι πανευρωπαϊκές στατιστικές κρύβουν μεγάλες τοπικές αναταράξεις. Το κέρδος των €77 δισ. δεν θα μοιραστεί ομοιόμορφα: θα ωφεληθούν κυρίως ορισμένοι βιομηχανικοί κλάδοι (αυτοκινητοβιομηχανία, μηχανήματα, χημικά) και μερικές χώρες που εξάγουν πολύ στη Ν. Αμερική (Γερμανία, Ισπανία κ.ά.). Αντίθετα, οι ζημίες συγκεντρώνονται στους αγρότες και κτηνοτρόφους των πιο εκτεθειμένων χωρών. Κοινότητες που βασίζονται στη βοοτροφία, στη ζαχαροπαραγωγή ή στην πτηνοτροφία εντός ΕΕ πιθανώς θα δουν εισόδημα να χάνεται. Με απλά λόγια, η πίτα ίσως μεγαλώσει ελάχιστα, αλλά το μοίρασμά της θα αφήσει κάποιους με μικρότερο κομμάτι.
Για την Ελλάδα συγκεκριμένα, η ευρύτερη εικόνα έχει ως εξής: Οι ελληνικές εξαγωγές αγαθών και υπηρεσιών προς Mercosur είναι μικρό κλάσμα του ΑΕΠ μας, άρα το άμεσο θετικό αντίκτυπο δεν θα είναι τεράστιο μακροοικονομικά. Όμως, κλάδοι όπως η κτηνοτροφία (βοδινό κρέας, γαλακτοκομικά) και εν μέρει η ζωική παραγωγή πιθανώς να δεχτούν πίεση από τις εισαγωγές. Αντιθέτως, οι ελαιοπαραγωγοί, οι οινοποιοί και γενικά οι εξαγωγείς τροφίμων μπορεί να ωφεληθούν από την πρόσβαση στη νέα αγορά. Όλα θα εξαρτηθούν από το πόσο γρήγορα και αποτελεσματικά θα κινηθούν οι ελληνικές επιχειρήσεις για να εκμεταλλευτούν τις ευκαιρίες προτού οι αρνητικές επιπτώσεις κάνουν ζημιά.
Τι ακολουθεί – Επόμενα βήματα και προκλήσεις
Η συμφωνία αναμένεται να υπογραφεί επίσημα στις 17 Ιανουαρίου 2026 στην Παραγουάη, σηματοδοτώντας το τέλος του μαραθωνίου των διαπραγματεύσεων. Ωστόσο, δεν τίθεται αυτομάτως σε πλήρη ισχύ. Τα επόμενα στάδια είναι κρίσιμα:
- Έγκριση από το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο: Μετά την υπογραφή, το Ευρωκοινοβούλιο πρέπει να δώσει τη συγκατάθεσή του. Εδώ αναμένεται σκληρή μάχη, ήδη χώρες όπως η Γαλλία δηλώνουν ότι “ο αγώνας δεν τελείωσε” και ότι θα συνεχίσουν να μάχονται κατά της συμφωνίας στις Βρυξέλλες. Αν μια απλή πλειοψηφία ευρωβουλευτών την καταψηφίσει, η συμφωνία μπλοκάρεται. Η Κομισιόν θα προβάλλει τα θετικά και τις ασφαλιστικές δικλείδες, όμως οι επικριτές θα φέρουν στο προσκήνιο το περιβάλλον και τους αγρότες. Η ψηφοφορία αναμένεται αμφίρροπη.
- Προσωρινή εφαρμογή: Ακόμη και πριν την πλήρη επικύρωση, είναι πιθανό μεγάλο μέρος της συμφωνίας (κυρίως τα εμπορικά κομμάτια) να τεθεί προσωρινά σε εφαρμογή αμέσως μετά την έγκριση του Ευρωκοινοβουλίου. Αυτό σημαίνει ότι οι δασμοί θα αρχίσουν να μειώνονται και οι ποσοστώσεις εισαγωγών να ισχύουν, προτού όλα τα κράτη-μέλη κυρώσουν επίσημα τη συμφωνία. Είναι ένα σύνηθες βήμα για να μην καθυστερήσουν τα οφέλη. Όμως, όπως προαναφέρθηκε, αυτή η περίοδος θα είναι ένα τεστ για το αν οι υποσχέσεις τήρησης προτύπων και ελέγχων τηρούνται.
- Κύρωση από τα εθνικά κοινοβούλια: Επειδή η συμφωνία ΕΕ–Mercosur είναι μεικτή (περιλαμβάνει και θέματα αρμοδιότητας κρατών-μελών), πρέπει να εγκριθεί από όλα τα 27 εθνικά κοινοβούλια. Αυτή η διαδικασία μπορεί να πάρει χρόνια, τουλάχιστον 1-2, ενδεχομένως και περισσότερα αν υπάρξουν πολιτικές αλλαγές. Ένα μόνο κοινοβούλιο να πει “όχι”, η συμφωνία κολλάει. Ήδη, χώρες όπως η Αυστρία προειδοποιούν ότι δύσκολα θα την επικυρώσουν αν δεν δουν σκληρές εγγυήσεις για το περιβάλλον. Επιπλέον, υπάρχει η δυνατότητα αν 150 ευρωβουλευτές από τουλάχιστον 5 πολιτικές ομάδες το ζητήσουν, να παραπεμφθεί η συμφωνία στο Δικαστήριο της ΕΕ για γνωμοδότηση, κάτι που θα μπορούσε να καθυστερήσει την πλήρη εφαρμογή της τουλάχιστον 18 μήνες ή και περισσότερο.
- Εθνική στρατηγική προσαρμογής (στην Ελλάδα): Η ελληνική κυβέρνηση του Κυριάκου Μητσοτάκη, που ψήφισε υπέρ, έχει ήδη εξαγγείλει μέτρα ώστε η Ελλάδα να εκμεταλλευτεί τη συμφωνία αλλά και να προστατευθεί. Μεταξύ αυτών είναι η αξιοποίηση των πρόσθετων κονδυλίων €45 δισ. της ΚΑΠ για στοχευμένες ενισχύσεις στους πληγέντες κλάδους, η ενημέρωση των παραγωγών για τις νέες αγορές και πώς θα προωθήσουν τα προϊόντα τους, καθώς και η δημιουργία μηχανισμών παρακολούθησης των εισαγωγών (π.χ. για έγκαιρη ενεργοποίηση της ρήτρας ασφαλείας αν χρειαστεί). Η κυβέρνηση προβάλλει τις ελληνικές επιτυχίες στη διαπραγμάτευση: την κατοχύρωση των 21 ΠΟΠ προϊόντων, την ένταξη της ρήτρας για τη φέτα, το γεγονός ότι ακούστηκε η φωνή της Ελλάδας στην πρόταση φον ντερ Λάιεν για νωρίτερη καταβολή των κονδυλίων στους αγρότες. Όλα αυτά όμως θα κριθούν στην πράξη από την αποτελεσματικότητα και τη βούληση εφαρμογής.
Προοπτική ή παγίδα;
Η συμφωνία ΕΕ–Mercosur του 2026 αποτελεί αδιαμφισβήτητα σταθμό στην ευρωπαϊκή εμπορική πολιτική. Σε μια εποχή όπου το γεωπολιτικό σκηνικό μεταβάλλεται (πίεση από τον ανταγωνισμό ΗΠΑ-Κίνας, ανάγκη για νέες αγορές), η Ευρώπη επέλεξε να στείλει μήνυμα ότι στηρίζει το ελεύθερο εμπόριο και τη διεθνή συνεργασία. Από τη μια, η συμφωνία μπορεί να θεωρηθεί “αναγκαίο κακό”, ένας συμβιβασμός που δίνει μεν ώθηση σε εξαγωγικές μας επιχειρήσεις και ενισχύει στρατηγικούς δεσμούς με τη Λατινική Αμερική, αλλά απαιτεί από τους αγρότες μας να αντιμετωπίσουν σκληρότερο ανταγωνισμό. Από την άλλη, αν οι φόβοι για το περιβάλλον και την ασφάλεια τροφίμων επαληθευτούν, ίσως αποδειχθεί κατάρα μεταμφιεσμένη σε ευλογία.
Για την Ελλάδα, το στοίχημα είναι πολλαπλό. Η συμφωνία προσφέρει ευκαιρίες ,νέες αγορές, αναγνώριση των προϊόντων μας διεθνώς, ώθηση στην εξωστρέφεια. Προσφέρει όμως και προκλήσεις, να προσαρμοστεί γρήγορα ο αγροτικός τομέας, να βελτιώσει την ανταγωνιστικότητα και ποιότητά του, να διαφοροποιηθεί. Οι Έλληνες παραγωγοί θα πρέπει να επενδύσουν στην καινοτομία και την ποιότητα, ώστε τα προϊόντα τους να ξεχωρίζουν και να δικαιολογούν την επιλογή τους από τους καταναλωτές, ακόμα κι αν υπάρχουν φθηνότερες εναλλακτικές εισαγωγής. Παράλληλα, η Πολιτεία καλείται να σταθεί δίπλα τους με πράξεις, όχι με λόγια – εφαρμόζοντας αυστηρά τις δικλίδες ασφαλείας όταν χρειάζεται και διεκδικώντας σεβασμό των κανόνων από τους εταίρους στη Mercosur.
Ίσως η πλέον εύγλωττη περιγραφή ήρθε από έναν Γάλλο αγρότη που κρέμασε ένα πανό με τη φράση: «Η ΕΕ μας σκοτώνει – Frexit» σε μια πρόσφατη διαμαρτυρία στο Παρίσι. Η υπερβολή του συνθήματος δείχνει το βάθος της αγωνίας. Μένει να αποδειχθεί αν η Ευρώπη μπορεί να τηρήσει τις υποσχέσεις της και να κάνει αυτή τη συμφωνία επωφελή για όλους ή αν τελικά θα επικρατήσει το συναίσθημα προδοσίας στις αγροτικές κοινωνίες. Όπως και να έχει, τα επόμενα χρόνια θα αποτελέσουν μια δοκιμασία για το τι προτάσσει η Ευρώπη: το βραχυπρόθεσμο κέρδος του ελεύθερου εμπορίου ή τη διαχρονική προσήλωση στις αρχές της προστασίας των ανθρώπων και του περιβάλλοντος.
Χρονοδιάγραμμα – Σταθμοί της Συμφωνίας ΕΕ–Mercosur:
| Ημερομηνία | Γεγονός |
|---|---|
| Ιούνιος 2019 | Αρχική συμφωνία επί της αρχής μεταξύ ΕΕ–Mercosur στο G20 (Osaka) μετά από ~20 χρόνια συνομιλιών. |
| Δεκέμβριος 2024 | Οριστικοποίηση διαπραγματεύσεων και πρόσθετων πρωτοκόλλων (κλίμα, αποψίλωση). |
| 8 Ιανουαρίου 2026 | Μαζικές αγροτικές διαδηλώσεις σε Γαλλία, Βέλγιο, Πολωνία κατά της συμφωνίας. |
| 9 Ιανουαρίου 2026 | Έγκριση από το Συμβούλιο της ΕΕ (21 υπέρ – 5 κατά, 1 αποχή). |
| 17 Ιανουαρίου 2026 | Επίσημη υπογραφή της συμφωνίας στην Ασουνσιόν, Παραγουάη. |
| 2026 (μετά την υπογραφή) | Έναρξη προσωρινής εφαρμογής (κατάργηση δασμών κλπ.) αμέσως μετά την έγκριση του Ευρωκοινοβουλίου. |
| 2026-2027 | Διαδικασία έγκρισης από το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο. Ενδεχόμενη προσφυγή στο Δικαστήριο της ΕΕ. |
| 2026-2028 | Εθνικές κοινοβουλευτικές κυρώσεις στα κράτη-μέλη (απαιτείται έγκριση και από τα 27 κοινοβούλια). |
| 2028 και μετά | Πλήρης έναρξη ισχύος της συμφωνίας (υπό την προϋπόθεση όλων των εγκρίσεων). Πρώτη αξιολόγηση εφαρμογής και επιπτώσεων. |
